2 Ý Tưởng Ngớ Ngẩn Nhất Triết Học: Phủ Nhận Bản Ngã & Ý Chí Tự Do

Triết học phương Tây và khoa học nhận thức hiện đại từng sản sinh những ý tưởng vĩ đại soi sáng nền văn minh. Thế nhưng, trong cơn say sưa của chủ nghĩa quy giản vật chất (reductive materialism), không ít học giả đã đưa ra những tuyên bố nghe chừng rất cao siêu nhưng thực chất lại ngớ ngẩn đến mức tự triệt tiêu chính mình: “Bản ngã (cái tôi) hoàn toàn không tồn tại” và “Ý chí tự do chỉ là ảo tưởng của nơ-ron thần kinh”. Khi bạn phủ nhận hai trụ cột này, toàn bộ nền tảng đạo đức, trách nhiệm pháp lý và ý nghĩa hiện sinh của loài người sẽ sụp đổ thành hư vô.

Hình 1: Chiêm nghiệm triết học đích thực bắt đầu từ sự trung thực với trải nghiệm chủ quan, thay vì phủ nhận sự tồn tại của chính người đang suy ngẫm (Nguồn: Unsplash).

1. Ý Tưởng Ngớ Ngẩn Thứ Nhất: “Bản Ngã Của Bạn Hoàn Toàn Không Tồn Tại”

Trong nhiều thập kỷ qua, một trào lưu thịnh hành trong giới vật lý học tân thời, một số nhánh tâm lý học hành vi và khoa học thần kinh thường rêu rao rằng: “Cái tôi” (The Self) chỉ là ảo ảnh thị giác do mạng lưới thần kinh dệt nên. Khi mở hộp sọ ra, chúng ta chỉ thấy các tế bào thần kinh, xung điện và khớp thần kinh synap, chẳng có linh hồn hay ‘bản ngã’ nào ngồi ở trung tâm chỉ huy.”

“Tuyên bố rằng bản ngã không tồn tại là một trò bịp nhận thức lố bịch nhất từng được đóng mác học thuật. Bởi lẽ, nếu bản ngã chỉ là ảo tưởng, thì xin hỏi: AI đang trải nghiệm ảo tưởng đó? Làm sao có thể tồn tại một cảm giác đánh lừa mà lại hoàn toàn vắng bóng chủ thể bị đánh lừa?”

Tiến sĩ Douglas Giles cùng nhiều nhà hiện tượng học (Phenomenologists) đã chỉ ra nghịch lý tự hủy (self-refuting paradox) không thể chối cãi của luận điểm này:

• Nghịch lý chủ thể nhận thức: Để một ảo ảnh (illusion) xuất hiện, bắt buộc phải có một ý thức chủ quan đón nhận tín hiệu đó. Bạn không thể nói “có một giấc mơ” nếu không có người đang nằm mơ.
• Sự đánh đồng giữa ‘Vật chất cấu thành’ và ‘Bản thể trải nghiệm’: Giống như việc bạn nghiền nát một chiếc đồng hồ thành cát bụi và bảo rằng “thời gian không tồn tại vì ta chỉ thấy bánh răng kim loại”. Não bộ là cơ sở vật chất, nhưng trải nghiệm ngôi thứ nhất (“Tôi đau”, “Tôi vui”, “Tôi suy tư”) là thực tại hiện tượng học không thể phủ nhận.
• Di sản Cogito của Descartes: René Descartes đã chứng minh từ thế kỷ 17: Bạn có thể nghi ngờ mọi sự vật xung quanh, nghi ngờ cả thế giới thực tại, nhưng bạn không thể nghi ngờ việc bạn đang nghi ngờ. Sự tồn tại của ý thức suy tư chính là bằng chứng đanh thép nhất cho sự hiện hữu của Bản ngã.

2. Ý Tưởng Ngớ Ngẩn Thứ Hai: “Ý Chí Tự Do Không Hề Tồn Tại”

Nếu việc phủ nhận bản ngã là một trò đùa tri thức thì việc phủ nhận ý chí tự do (Determinism / Chủ nghĩa tất định) chính là ý tưởng độc hại và nguy hiểm nhất từng được con người phát minh ra.

“Phủ nhận ý chí tự do đồng nghĩa với việc phủ nhận gần như tất cả những gì làm nên nhân tính. Bi kịch trớ trêu nhất của một con người là dùng chính ý chí tự do của mình để chọn tin rằng bản thân không hề có ý chí tự do.”

Những người ủng hộ quan điểm “không có ý chí tự do” thường lập luận rằng: Mọi suy nghĩ của bạn ở giây phút này đều là kết quả tất yếu của vụ nổ Big Bang, của DNA di truyền và các chất dẫn truyền thần kinh dopamine hay serotonin. Bạn nghĩ bạn chọn uống cà phê thay vì trà? Sai rồi, các tế bào thần kinh đã kích hoạt quyết định đó trước khi bạn kịp nhận biết!

Thế nhưng, lối tư duy ngụy biện này đã phạm phải 3 sai lầm chết người:

1. Bẫy ngụy biện của thí nghiệm Benjamin Libet: Các nhà duy vật hay bám vào thí nghiệm điện não đồ của Libet (cho thấy hoạt động tiềm năng sẵn sàng – readiness potential xuất hiện vài trăm mili-giây trước hành động búng tay). Tuy nhiên, một phản xạ cơ bắp vô thức hoàn toàn khác biệt với quá trình cân nhắc có ý thức (deliberation) khi bạn lập kế hoạch 5 năm, chọn người kết hôn hay quyết định tha thứ cho một kẻ thù.
2. Sự thủ tiêu hoàn toàn công lý và đạo đức xã hội: Nếu không có ý chí tự do, kẻ sát nhân hàng loạt cũng vô tội như một hòn đá lăn từ trên núi đè bẹp người đi đường. Các tòa án sẽ mất tính chính danh, những bản tuyên ngôn nhân quyền trở thành trò hề, và các hành động quả cảm hy sinh vì tổ quốc cũng chỉ là phản ứng máy móc không đáng được tôn vinh.
3. Vũ khí mở đường cho tội ác và chủ nghĩa phát xít: Khi con người tin rằng họ không có tự do ý chí, họ sẽ dễ dàng thoái thác trách nhiệm: “Tôi chỉ làm theo mệnh lệnh”, “Hoàn cảnh ép buộc tôi”, “Gene của tôi bắt tôi phải làm vậy”. Lịch sử đã chứng minh chủ nghĩa định mệnh luôn là công cụ đắc lực nhất cho các chế độ độc tài thao túng quần chúng.

Hình 2: Đứng trước các ngã rẽ cuộc đời, năng lực dừng lại suy xét và lựa chọn hành động chính là minh chứng không thể lay chuyển của ý chí tự do (Nguồn: Unsplash).

3. Khung Khôi Phục Năng Quyền: 4 Bước Làm Chủ Ý Chí & Tái Lập Bản Ngã

Làm thế nào để một cá nhân thoát khỏi cái bẫy ru ngủ của chủ nghĩa hư vô định mệnh và giành lại quyền năng định đoạt số phận? Dưới đây là phương pháp 4 giai đoạn chuyển hóa nhận thức từ triết học hành động:

4. Vì Sao Những Ý Tưởng Này Vẫn Lôi Kéo Được Nhiều Người Tin Theo?

Nếu cả việc phủ nhận bản ngã lẫn ý chí tự do đều vô lý về mặt nhận thức luận, tại sao chúng vẫn thu hút lượng người theo dõi đông đảo trong giới trí thức hiện đại?

• Hấp lực tâm lý của sự trốn tránh trách nhiệm: Khi bạn tin rằng mình không có ý chí tự do, bạn cảm thấy nhẹ nhõm vô cùng trước những thất bại, lười biếng và lỗi lầm cá nhân. Nó trở thành một liều thuốc an thần độc hại: “Tôi trì hoãn là do bộ não tôi quy định, đâu phải lỗi của tôi!”.
• Ảo tưởng về tính thượng đẳng tri thức (Intellectual Snobbery): Tuyên bố một điều đi ngược lại trực giác của 99% nhân loại khiến người nói có cảm giác họ nhìn thấy một “sự thật tối thượng” mà đám đông ngu muội không thấu suốt.
• Chủ nghĩa sùng bái khoa học cực đoan (Scientism): Sai lầm nằm ở chỗ cố gắng áp đặt phương pháp thực nghiệm vật lý (chỉ đo đếm các vật thể khách quan bên ngoài) lên lãnh địa của ý thức chủ quan bên trong (Subjective Phenomenology).

5. Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ) Về Bản Ngã & Ý Chí Tự Do